मनःस्थिती, मनोविकृती आणि व्यक्तिमत्त्वविषयक स्थिती

चक्रे, वास्तवाची पडताळणी आणि दीर्घकालीन शैली : एखादे नाव दवाखान्याचे दार उघडू शकते. ते कलंकही लावू शकते. त्याचा वापर शिक्षा म्हणून नव्हे, तर दार म्हणून करा.

11.1 या स्थिती काळजीपूर्वक समजून घेण्याची गरज का आहे

मनःस्थितीचे विकार, मनोविकृतीचे विकार आणि व्यक्तिमत्त्वाशी संबंधित स्थिती या अधिक गंभीर आणि गुंतागुंतीच्या मानसिक आरोग्य स्थितींपैकी आहेत. त्या विचार, भावना, वर्तन, नाती आणि दैनंदिन जीवनावर लक्षणीय परिणाम करू शकतात.

कलंक आणि गैरसमज सामान्य आहेत. बरेच लोक प्रभावित व्यक्तींना "वेडे", "धोकादायक" किंवा "निराशाजनक" अशी लेबले लावतात. प्रत्यक्षात योग्य निदान, उपचार आणि आधार मिळाल्यास अनेक लोक बऱ्याच प्रमाणात बरे होतात आणि अर्थपूर्ण आयुष्य जगतात.

11.2 नैराश्याच्या पलीकडचे मनःस्थितीचे विकार

मनःस्थितीच्या विकारांमध्ये मनःस्थितीत लक्षणीय बिघाड असतो, जो सामान्य चढ-उतारांपेक्षा अधिक गंभीर किंवा सततचा असतो.

आकृती 11.1 मनःस्थितीची नेहमीची श्रेणी आणि बायपोलर मनःस्थितीचे प्रसंग.

बायपोलर डिसऑर्डर

बायपोलर डिसऑर्डरचे वैशिष्ट्य म्हणजे नैराश्याचे प्रसंग (उदास मनःस्थिती, रस नाहीसा होणे, थकवा, झोप आणि भुकेतील बदल, अपराधीपणा, शक्यतो आत्महत्येचे विचार) आणि उन्माद किंवा सौम्य उन्मादाचे प्रसंग (वाढलेली ऊर्जा आणि हालचालींसह असामान्यपणे उंचावलेली, विस्तारलेली किंवा चिडचिडी मनःस्थिती).

उन्मादाच्या प्रसंगातील लक्षणांमध्ये यांचा समावेश असू शकतो:

• झोपेची गरज कमी होणे (अगदी थोड्या झोपेनंतरही ताजेतवाने वाटणे).

• फुगलेला आत्मसन्मान किंवा स्वतःबद्दल भव्य कल्पना.

• नेहमीपेक्षा अधिक बोलणे किंवा घाईघाईचे बोलणे.

• धावणारे विचार.

• लक्ष सहज विचलित होणे.

• उद्दिष्टाभिमुख हालचालींमध्ये वाढ किंवा अस्वस्थता.

• धोकादायक वर्तन (अति खर्च, बेपर्वा वाहन चालवणे, असुरक्षित लैंगिक संबंध, आवेगी व्यावसायिक निर्णय).

सौम्य उन्माद (हायपोमेनिया) हा उन्मादाचा सौम्य प्रकार आहे, जो गंभीर बाधा किंवा मनोविकृती निर्माण करत नाही, पण तरीही नेहमीच्या वर्तनापेक्षा स्पष्ट बदल असतो.

बायपोलर डिसऑर्डर म्हणजे केवळ "मनःस्थितीतील चढ-उतार" नव्हे; त्यात काही दिवसांपासून आठवड्यांपर्यंत टिकणारे स्पष्ट प्रसंग असतात. त्यासाठी सहसा मानसोपचारतज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली मूड स्टॅबिलायझर (उदाहरणार्थ, लिथियम, व्हॅल्प्रोएट) आणि/किंवा इतर औषधांसह दीर्घकालीन उपचारांची गरज असते.

सायक्लोथायमिक डिसऑर्डर

सौम्य उन्मादाच्या आणि नैराश्याच्या लक्षणांच्या अनेक कालावधींसह मनःस्थितीतील दीर्घकालीन चढ-उतार, जे बायपोलर I किंवा II चे पूर्ण निकष पूर्ण करत नाहीत. किमान दोन वर्षे (मुले/किशोरवयीनांमध्ये एक वर्ष) टिकतो. तरीही लक्षणीय त्रास किंवा बाधा निर्माण करू शकतो.

मनःस्थितीचे इतर विकार

• प्रीमेन्स्ट्रुअल डिस्फोरिक डिसऑर्डर (PMDD): मासिक पाळीच्या चक्राशी संबंधित तीव्र मनःस्थितीची लक्षणे.

• पदार्थ/औषधांमुळे होणारा मनःस्थितीचा विकार.

• इतर वैद्यकीय स्थितीमुळे होणारा मनःस्थितीचा विकार (उदाहरणार्थ, थायरॉइडचे आजार, मज्जासंस्थेचे आजार).

अचूक निदान आवश्यक आहे कारण उपचार एकध्रुवीय नैराश्यापेक्षा वेगळे असतात.

11.3 मनोविकृतीचे विकार

मनोविकृती (सायकोसिस) म्हणजे वास्तवाशी संपर्क तुटणे. ही एकच निदान नसून एक लक्षणसमूह आहे, आणि ती अनेक स्थितींमध्ये (स्किझोफ्रेनिया, बायपोलर डिसऑर्डर, गंभीर नैराश्य, व्यसन, वैद्यकीय आजार) होऊ शकते.

भ्रम (डिल्यूजन्स)

व्यक्तीच्या संस्कृतीतील इतरांना न पटणाऱ्या आणि पुराव्याने न बदलणाऱ्या पक्क्या खोट्या समजुती. उदाहरणे: छळाचा भ्रम; भव्यतेचा भ्रम; संदर्भाचा भ्रम (टीव्ही गुप्त संदेश पाठवत आहे); शारीरिक भ्रम (वैद्यकीय आश्वासन असूनही "माझे अवयव सडत आहेत").

भास (हॅल्युसिनेशन्स)

बाह्य उत्तेजनांशिवाय होणाऱ्या संवेदना. श्रवणविषयक (आवाज ऐकू येणे — स्किझोफ्रेनियामध्ये सर्वाधिक सामान्य; आवाज टिप्पणी करू शकतात, वाद घालू शकतात किंवा आज्ञा देऊ शकतात); दृश्य; स्पर्शाचे, गंधाचे, चवीचे.

विस्कळीत विचार आणि बोलणे

विचार संघटित करण्यात अडचण; समजण्यास कठीण असे बोलणे (सैल संबंध, विषयांतर, गंभीर प्रकरणांत शब्दांची खिचडी).

विस्कळीत किंवा असामान्य वर्तन

अनपेक्षित अस्वस्थता; विचित्र किंवा अनुचित वर्तन; दैनंदिन कामे करण्यात अडचण; काही प्रकरणांत कॅटाटोनिया (हालचाल किंवा बोलण्यात स्पष्ट घट, किंवा असामान्य स्थिती).

नकारात्मक लक्षणे

• भावनिक अभिव्यक्ती कमी होणे (सपाट भावदशा).

• बोलणे कमी होणे (ॲलोजिया).

• प्रेरणेचा अभाव (ॲव्होलिशन).

• सामाजिक माघार.

• रस किंवा आनंद नाहीसा होणे.

ही लक्षणे विशेषतः अपंगत्व आणणारी असू शकतात आणि त्यांच्यावर उपचार करणे अनेकदा अधिक कठीण असते.

11.4 स्किझोफ्रेनिया आणि संबंधित विकार

स्किझोफ्रेनिया हा दीर्घकालीन आजार आहे. एखाद्या व्यक्तीत महिन्याच्या बहुतांश काळात यांपैकी किमान दोन गोष्टी असतात तेव्हा डॉक्टर त्याचे निदान करतात: पक्क्या खोट्या समजुती (भ्रम), तिथे नसलेल्या गोष्टी ऐकू येणे किंवा दिसणे (भास), गोंधळलेले बोलणे, अतिशय विस्कळीत वर्तन, किंवा रस आणि भावना गमावणे. दैनंदिन जीवनावर वाईट परिणाम झालेला असावा, आणि लक्षणे एकूण किमान सहा महिने टिकलेली असावीत.

सुरुवात अनेकदा किशोरावस्थेच्या उत्तरार्धात किंवा प्रौढावस्थेच्या सुरुवातीला होते. ते विचार, संवेदना, भावना आणि वर्तनावर परिणाम करते.

महत्त्वाच्या गोष्टी:

• स्किझोफ्रेनिया म्हणजे "दुभंगलेले व्यक्तिमत्त्व" नव्हे (तो डिसोसिएटिव्ह आयडेंटिटी डिसऑर्डर आहे, एक वेगळी आणि दुर्मीळ स्थिती).

• स्किझोफ्रेनिया असलेले बहुतेक लोक हिंसक नसतात; ते हिंसेचे बळी ठरण्याची किंवा स्वतःला इजा करण्याची शक्यता अधिक असते.

• लवकर आणि सातत्यपूर्ण उपचारांनी (अँटिसायकोटिक औषधे, मनो-सामाजिक आधार, कुटुंबाचे शिक्षण, पुनर्वसन) अनेक लोक सुधारतात आणि अर्थपूर्ण आयुष्य जगतात.

संबंधित विकारांमध्ये स्किझोअफेक्टिव्ह डिसऑर्डर (स्किझोफ्रेनिया आणि मनःस्थितीचा विकार या दोन्हींची वैशिष्ट्ये) आणि इतर अल्पकालीन किंवा पदार्थांशी संबंधित मनोविकृतीच्या स्वरूपांचा समावेश होतो. यांची वर्गवारी मानसोपचारतज्ज्ञ करतात; कौटुंबिक वाद नव्हे.

11.5 व्यक्तिमत्त्वाच्या स्थिती

व्यक्तिमत्त्व विकारात दीर्घकाळचे, ताठर नमुने असतात, जे सांस्कृतिक अपेक्षांपासून स्पष्टपणे वेगळे असतात; त्रास किंवा बाधा निर्माण करतात; स्थिर आणि दीर्घ कालावधीचे असतात; आणि दुसरा मानसिक विकार, व्यसन किंवा वैद्यकीय स्थिती यांनी अधिक चांगले स्पष्ट होत नाहीत. निदान सहसा प्रौढावस्थेत होते.

क्लस्टर A (विचित्र किंवा विलक्षण)

• पॅरानॉइड: सर्वव्यापी अविश्वास आणि संशय.

• स्किझॉइड: सामाजिक नात्यांपासून अलिप्तता; मर्यादित भावनिक अभिव्यक्ती.

• स्किझोटायपल: जवळच्या नात्यांमध्ये अस्वस्थता, संज्ञानात्मक किंवा संवेदनात्मक विकृती, विलक्षण वर्तन.

क्लस्टर B (नाट्यमय, भावनिक किंवा अनियमित)

• ॲन्टिसोशल: इतरांच्या अधिकारांकडे दुर्लक्ष आणि त्यांचे उल्लंघन; फसवणूक, आवेगीपणा, पश्चात्तापाचा अभाव (अनेकदा बालपणातील कंडक्ट डिसऑर्डरशी संबंधित).

• बॉर्डरलाइन (BPD): नाती, स्व-प्रतिमा आणि भावनांमध्ये अस्थिरता; आवेगीपणा; सोडून दिले जाण्याची तीव्र भीती; काही लोकांमध्ये स्वतःला इजा.

• हिस्ट्रिऑनिक: अति भावनिकता आणि लक्ष वेधून घेण्याची धडपड.

• नार्सिसिस्टिक: स्वतःबद्दल भव्य कल्पना, कौतुकाची गरज, सहानुभूतीचा अभाव.

क्लस्टर C (चिंताग्रस्त किंवा भयग्रस्त)

• अव्हॉइडंट: सामाजिक संकोच, अपुरेपणाची भावना, टीकेबद्दल अति संवेदनशीलता.

• डिपेंडंट: काळजी घेतली जाण्याची अति गरज; शरणागत आणि चिकटून राहणारे; विभक्त होण्याची भीती.

• ऑब्सेसिव्ह-कंपल्सिव्ह पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर (OCPD): नीटनेटकेपणा, परिपूर्णतावाद आणि नियंत्रण यांचा ध्यास (OCD पेक्षा वेगळे).

व्यक्तिमत्त्व विकार एका श्रेणीवर असतात; प्रत्येकजण एकाच प्रकारात नीट बसत नाही. अनेक लोक कालांतराने सुधारतात, विशेषतः थेरपीने (उदाहरणार्थ, BPD साठी DBT). कलंक टाळण्यासाठी लेबले काळजीपूर्वक वापरावीत; लक्ष नमुने समजून घेण्यावर आणि बदलाला आधार देण्यावर असते.

11.6 कारणे

• जैविक: आनुवंशिक असुरक्षितता; मेंदूतील परिपथ आणि न्यूरोट्रान्समीटरमधील फरक (डोपामिन, सेरोटोनिन, ग्लुटामेट, GABA); संप्रेरक आणि वैद्यकीय घटक.

• मानसिक: सुरुवातीचा भावनिक बंध; आघात, अत्याचार, दुर्लक्ष; स्वभाव आणि तोंड देण्याच्या शैली.

• सामाजिक आणि पर्यावरणीय: दीर्घकालीन ताण, गरिबी, भेदभाव; पदार्थांचा वापर (गांजा, उत्तेजक पदार्थ, दारू असुरक्षित लोकांमध्ये प्रसंग वाढवू किंवा सुरू करू शकतात); शहरी ताण, स्थलांतर, सामाजिक एकाकीपणा.

कोणतेही एक कारण सर्व प्रकरणे स्पष्ट करत नाही.

11.7 उपचार

औषधे

• मूड स्टॅबिलायझर: बायपोलर डिसऑर्डरसाठी लिथियम, व्हॅल्प्रोएट, लॅमोट्रिजिन आणि इतर.

• अँटिसायकोटिक्स: स्किझोफ्रेनिया, स्किझोअफेक्टिव्ह डिसऑर्डर, बायपोलर उन्माद आणि कधी कधी गंभीर नैराश्यासाठी.

• अँटिडिप्रेसंट्स: मनःस्थितीच्या विकारांमध्ये काळजीपूर्वक वापरली जातात (उन्माद सुरू होऊ नये म्हणून बायपोलर डिसऑर्डरमध्ये अनेकदा मूड स्टॅबिलायझरसोबत).

औषधांची निवड आणि देखरेख मानसोपचारतज्ज्ञांनीच करायला हवी.

मानसोपचार आणि मनो-सामाजिक आधार

बायपोलर: मनो-शिक्षण; CBT; इंटरपर्सनल अँड सोशल रिदम थेरपी (दैनंदिन दिनचर्या, विशेषतः झोप, नियमित करणे); कुटुंब-केंद्रित थेरपी.

मनोविकृतीचे विकार: मनोविकृतीसाठी CBT; कौटुंबिक हस्तक्षेप; सामाजिक कौशल्य प्रशिक्षण, आधारासह रोजगार, पुनर्वसन.

व्यक्तिमत्त्व विकार: BPD साठी DBT (भावनांचे नियमन, त्रास सहन करणे, नात्यांमधील परिणामकारकता, सजगता); स्कीमा थेरपी; मेंटलायझेशन-आधारित थेरपी; दीर्घकालीन आधार देणारी थेरपी.

गंभीर स्थितींसाठी औषधे आणि थेरपी एकत्र, यांपैकी कोणत्याही एकापेक्षा अनेकदा अधिक चांगले काम करतात.

जीवनशैली आणि कुटुंब

• नियमित झोप-जागेचे चक्र (बायपोलर डिसऑर्डरमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे).

• दारू आणि मनोरंजनासाठीचे अमली पदार्थ टाळणे.

• ताण व्यवस्थापन आणि दिनचर्या.

• टीका, शत्रुत्व आणि अति हस्तक्षेप कमी करण्यासाठी कुटुंबाचे शिक्षण (उच्च व्यक्त भावना आजार पुन्हा उद्भवण्याचा धोका वाढवू शकतात).

• कुटुंबे आणि रुग्णांसाठी आधार गट.

• पहिल्या प्रसंगातील मनोविकृती किंवा बायपोलर डिसऑर्डरसाठी लवकर हस्तक्षेप सेवा दीर्घकालीन परिणाम सुधारू शकतात.

11.8 कलंक आणि मानवी अधिकार

गंभीर मानसिक विकार असलेल्या लोकांना अनेकदा शिक्षण, रोजगार आणि निवाऱ्यात भेदभाव; सामाजिक बहिष्कार; आणि मानवी अधिकारांचे उल्लंघन (दुर्लक्ष, अत्याचार, अयोग्य बंदिवास) यांना सामोरे जावे लागते.

WHO आणि इतर संस्था यांवर भर देतात: दीर्घकालीन संस्थात्मक बंदिवासाऐवजी समुदाय-आधारित काळजी; स्वायत्तता आणि माहितीपूर्ण संमतीचा आदर; अत्याचार आणि जबरदस्तीपासून संरक्षण; आधारासह समाजात समावेश.

11.9 तातडीची मदत केव्हा घ्यावी

• आत्महत्येचे विचार, योजना किंवा प्रयत्न.

• इतरांना इजा करण्याचे विचार किंवा आज्ञा.

• मूलभूत गरजांची काळजी घेता येत नाही (अनेक दिवस न खाणे, न पिणे किंवा न झोपणे; स्वतःकडे गंभीर दुर्लक्ष).

• धोकादायक वर्तनासह गंभीर उन्माद.

• गोंधळ, अस्वस्थता किंवा वास्तव ओळखण्यास असमर्थता यांसह गंभीर मनोविकृती.

11.10 बायपोलर डिसऑर्डर अधिक सविस्तर

बायपोलर डिसऑर्डर साधारण 1 ते 2 टक्के लोकांना होतो. तो अनेकदा किशोरावस्थेच्या उत्तरार्धात किंवा विशीत सुरू होतो.

उन्मादाची लक्षणे

• किमान एक आठवडा टिकणारी असामान्यपणे जास्त ऊर्जा, आनंदोन्माद किंवा चिडचिड

• थकवा न जाणवता झोपेची गरज खूपच कमी होणे

• धावणारे विचार आणि जलद, घाईघाईचे बोलणे

• फुगलेला आत्मविश्वास किंवा भव्य कल्पना

• लक्ष सहज विचलित होणे

• धोकादायक वर्तन: अति खर्च, बेपर्वा वाहन चालवणे, असुरक्षित लैंगिक संबंध, आवेगी गुंतवणूक

• गंभीर उन्मादात: भ्रम किंवा भास; अनेकदा रुग्णालयातील काळजीची गरज असते

प्रकार

• बायपोलर I: किमान एक पूर्ण उन्मादाचा प्रसंग. सहसा नैराश्यही येते.

• बायपोलर II: किमान एक सौम्य उन्मादाचा प्रसंग (सौम्य, रुग्णालयात दाखल होण्याची गरज नाही) आणि किमान एक तीव्र नैराश्याचा प्रसंग.

• सायक्लोथायमिया: किमान दोन वर्षांपर्यंत मनःस्थितीतील सौम्य चढ-उतार.

योग्य निदान का महत्त्वाचे आहे

बायपोलर डिसऑर्डर असलेल्या अनेक लोकांचे आधी नैराश्य म्हणून निदान होते, कारण ते उदास काळात मदत मागतात. बायपोलर नैराश्यावर केवळ अँटिडिप्रेसंटने उपचार केल्याने कधी कधी उन्माद सुरू होऊ शकतो. म्हणून डॉक्टर भूतकाळातील उच्च मनःस्थितीचे काळ, कौटुंबिक इतिहास आणि झोप यांबद्दल विचारतात, आणि असामान्य ऊर्जेच्या कोणत्याही काळाबद्दल त्यांना सांगणे महत्त्वाचे आहे.

उपचार

बायपोलर डिसऑर्डर ही दीर्घकालीन स्थिती आहे, पण चांगल्या उपचारांनी बहुतेक लोक परिपूर्ण आयुष्य जगतात. उपचारांमध्ये मनःस्थिती स्थिर करणारी औषधे (जसे लिथियम, व्हॅल्प्रोएट किंवा काही अँटिसायकोटिक्स), आजाराबद्दल शिकणे, नियमित दिनचर्या, झोपेचे रक्षण, दारू आणि अमली पदार्थ टाळणे आणि थेरपी यांचा समावेश होतो. कमी झोपेची गरज यांसारखी सुरुवातीची धोक्याची लक्षणे ओळखल्याने आजार पुन्हा उद्भवणे टाळण्यास मदत होते.

11.11 मनोविकृती अनुभवणाऱ्या व्यक्तीला कसा प्रतिसाद द्यावा

1. शांत राहा, हळुवारपणे आणि स्पष्टपणे बोला.

2. भास किंवा भ्रमांच्या मजकुराबद्दल वाद घालू नका, आणि आपणही ते अनुभवत असल्याचे ढोंग करू नका. तुम्ही म्हणू शकता, “मला माहीत आहे की हे तुझ्यासाठी खरे आहे, पण मला ते दिसत किंवा ऐकू येत नाही. तुला सुरक्षित वाटावे यासाठी मला मदत करायची आहे.”

3. तुम्ही कशी मदत करू शकता ते विचारा आणि भावनांवर लक्ष केंद्रित करा: “हे भयावह वाटते.”

4. वातावरण शांत ठेवा आणि उत्तेजना कमी ठेवा.

5. त्यांना तज्ज्ञांपर्यंत पोहोचण्यास मदत करा, आणि व्यक्तीला किंवा इतरांना धोका असल्यास आपत्कालीन सेवांना बोलवा.

6. सुरक्षित असल्यास त्यांच्यासोबत राहा आणि संघर्ष किंवा गर्दी टाळा.

11.12 बॉर्डरलाइन पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर (BPD) अधिक सविस्तर

BPD साधारण 1 ते 2 टक्के लोकांना होतो. BPD असलेल्या लोकांना भावना अतिशय तीव्रतेने जाणवतात आणि शांत होणे कठीण जाऊ शकते. अनेकांनी बालपणात आघात किंवा दुर्लक्ष अनुभवलेले असते. सामान्य वैशिष्ट्ये म्हणजे सोडून दिले जाण्याची भीती, इतरांना आदर्श मानणे आणि कमी लेखणे यांमध्ये झुलणारी वादळी नाती, रिकामेपणाची भावना, नियंत्रित करण्यास कठीण असा राग, आवेगी कृती, आणि स्वतःला इजा किंवा आत्महत्येचे विचार.

भविष्य आशादायक आहे. संशोधन दाखवते की योग्य उपचारांनी BPD असलेले बहुतेक लोक कालांतराने लक्षणीय सुधारतात, आणि अनेकजण काही वर्षांत निकष पूर्ण करत नाहीत.

परिणामकारक उपचार

• डायलेक्टिकल बिहेविअर थेरपी (DBT): कौशल्यांचे चार गट शिकवते: सजगता, त्रास सहन करणे, भावनांचे नियमन आणि नात्यांमधील परिणामकारकता. हा सर्वाधिक अभ्यासलेला उपचार आहे.

• मेंटलायझेशन-आधारित थेरपी (MBT), स्कीमा थेरपी आणि ट्रान्सफरन्स-फोकस्ड थेरपी: यांनाही चांगले पुरावे आहेत.

• औषध: कोणतेही औषध स्वतः BPD वर उपचार करत नाही, पण औषधे नैराश्य, चिंता किंवा इतर लक्षणांमध्ये मदत करू शकतात.

• संकट योजना: तीव्र त्रासाच्या क्षणांसाठी स्पष्ट पावले आणि संपर्क.

11.13 व्यक्तिमत्त्व विकार असलेल्या व्यक्तीसोबत राहणे किंवा तिला आधार देणे

• स्थितीबद्दल जाणून घ्या आणि दोष देणे टाळा.

• स्पष्टपणे आणि शांतपणे संवाद साधा; दयाळू, सातत्यपूर्ण मर्यादा ठरवा.

• स्वतःला इजा किंवा आत्महत्येबद्दलचे बोलणे गांभीर्याने घ्या.

• उपचारांसाठी प्रोत्साहन द्या, पण व्यक्तीला दूर ढकलणारे निर्वाणीचे इशारे टाळा.

भाषा महत्त्वाची आहे

लेबले जखम करू शकतात. “स्किझोफ्रेनिक” न म्हणता “स्किझोफ्रेनिया असलेली व्यक्ती” म्हणा. “बॉर्डरलाइन” न म्हणता “बॉर्डरलाइन पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर असलेली व्यक्ती” म्हणा. मानसोपचारशास्त्रातील शब्दांचा अपमान म्हणून वापर टाळा, जसे “वेडा,” “सायको,” किंवा नीटनेटकेपणासाठी “OCD.” आदरपूर्ण शब्द कलंक कमी करतात.

हे करून पाहा: दबवून टाकणाऱ्या भावनांसाठी STOP कौशल्य

DBT (डायलेक्टिकल बिहेविअर थेरपी) मधून घेतलेले, कोणालाही उपयुक्त असे कौशल्य. भावना उसळतात तेव्हा: Stop — थांबा, लगेच प्रतिक्रिया देऊ नका. Take a step back — एक पाऊल मागे घ्या, श्वास घ्या. Observe — तुमच्या शरीरात, विचारांत आणि आजूबाजूला काय घडत आहे त्याचे निरीक्षण करा. Proceed mindfully — तुमच्या मूल्यांशी जुळणारा प्रतिसाद निवडून सजगपणे पुढे जा. छोट्या, दैनंदिन क्षणांमध्ये याचा सराव करा, म्हणजे कठीण क्षणांमध्ये ते सोपे जाईल.

• स्वतःच्या स्वास्थ्याची काळजी घ्या आणि आधार किंवा कौटुंबिक शिक्षण कार्यक्रमांची मदत घ्या.

11.14 एक साधी कथा

11.15 एक सोबती श्लोक

चिंतन उपक्रम

1. हे प्रकरण वाचण्यापूर्वी तुम्ही बायपोलर डिसऑर्डर किंवा स्किझोफ्रेनियाबद्दल काय विचार करत होता? आता काय दुरुस्त झाले आहे?

2. कुटुंबे कलंक लावण्याऐवजी आधार कसा देऊ शकतात? दोन व्यावहारिक कृतींची यादी करा.

3. जास्त ऊर्जेसह फारशी झोप नसणे, भव्य समजुती किंवा आवाज ऐकू येणे तुमच्या लक्षात आले, तर मदतीच्या दिशेने तुमचे पहिले पाऊल कोणते असेल?

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका