Source: <https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/chapter/18-mental-health-emergency-and-safety/>

# मानसिक-आरोग्य आपत्काल आणि सुरक्षितता

*आजची रात्र आधी अपघात विभागाचे प्रकरण आहे : सोबत राहा. विचारा. शक्य असल्यास साधने दूर करा. फोन करा. जीवघेणे गुपित ठेवू नका.*

## 18.1 आपत्कालीन ज्ञान अत्यंत महत्त्वाचे का आहे

मानसिक आरोग्याची संकटे जीवघेणी ठरू शकतात. एखादी परिस्थिती आपत्कालीन केव्हा असते आणि काय करायचे हे जाणल्याने जीव वाचू शकतात.

**आकृती 18.1** *तातडीनुसार प्रतिसाद जुळवा.*

आपत्कालीन स्थितींमध्ये यांचा समावेश होतो:

-

आत्महत्या किंवा स्वतःला इजा करण्याचा तात्काळ धोका.

-

इतरांना इजा करण्याचा धोका.

-

धोकादायक वर्तनासह गंभीर मनोविकृती किंवा उन्माद.

-

मूलभूत गरजांची काळजी घेण्यास असमर्थता (अनेक दिवस न खाणे, न पिणे किंवा न झोपणे; गंभीर दुर्लक्ष).

-

पदार्थांची गंभीर नशा किंवा विड्रॉवल.

अशा परिस्थितींमध्ये परिपूर्ण उपायाची वाट पाहण्यापेक्षा तात्काळ कृती अधिक महत्त्वाची असते.

## 18.2 आत्महत्येचा धोका ओळखणे

धोक्याच्या लक्षणांमध्ये यांचा समावेश असू शकतो:

-

मरण्याची इच्छा, ओझे असल्याची भावना किंवा जगण्याचे कोणतेही कारण नसल्याबद्दल बोलणे.

-

स्वतःचा जीव घेण्याचे मार्ग शोधणे.

-

कुटुंब आणि मित्रांपासून दूर राहणे.

-

आपल्या वस्तू देऊन टाकणे किंवा निरोप घेणे.

-

मनःस्थितीतील तीव्र चढ-उतार, अस्वस्थता किंवा बेपर्वा वर्तन.

-

दारू किंवा अमली पदार्थांचा वाढलेला वापर.

-

अलीकडची गंभीर हानी, अपमान किंवा संकट (नाते तुटणे, परीक्षेत अपयश, आर्थिक बरबादी, कायदेशीर अडचण).

ही लक्षणे दिसणारी प्रत्येक व्यक्ती आत्महत्येचा प्रयत्न करेलच असे नाही, पण त्यांना नेहमी गांभीर्याने घ्यायला हवे.

## 18.3 एखादी व्यक्ती आत्महत्येच्या विचारात असू शकेल तर काय करावे

#### त्यांना एकटे सोडू नका

त्या व्यक्तीसोबत राहा किंवा दुसरी विश्वासू प्रौढ व्यक्ती त्यांच्यासोबत राहील याची खात्री करा. शक्य असल्यास संभाव्य धोकादायक वस्तू दूर करा किंवा सुरक्षित ठेवा.

#### ऐका आणि मान्यता द्या

1.

शांतपणे आणि आदराने बोला.

2.

त्यांना मध्ये न थांबवता भावना व्यक्त करू द्या.

3.

वाद घालणे, क्षुल्लक लेखणे किंवा उपदेश करणे ("तुझ्या कुटुंबाचा विचार कर", "हा स्वार्थीपणा आहे") टाळा.

4.

वेदनेला मान्यता द्या: मला दिसते आहे की तुला किती त्रास होत आहे. मी तुझ्यासोबत आहे.

#### आत्महत्येबद्दल थेट विचारा

आत्महत्येबद्दल विचारल्याने त्यांच्या डोक्यात ती कल्पना येते हा गैरसमज आहे. विचारल्याने एकाकीपणा कमी होऊ शकतो आणि मदतीचा मार्ग खुला होऊ शकतो.

तुम्ही विचारू शकता: तू स्वतःचा जीव घेण्याचा विचार करत आहेस का? तुझी काही योजना आहे का? त्यासाठीची साधने तुझ्याकडे आहेत का? त्यांनी हो म्हटले, तर ती आपत्कालीन स्थिती समजा.

#### तात्काळ तज्ज्ञांची मदत घ्या

1.

त्या व्यक्तीचे मानसोपचारतज्ज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ किंवा डॉक्टर असल्यास त्यांच्याशी संपर्क साधा.

2.

नसल्यास, जवळच्या रुग्णालयाच्या आपत्कालीन विभागात जा किंवा आपत्कालीन सेवांशी संपर्क साधा.

3.

जवळचे रुग्णालय कुठे आहे ते जाणून घ्या.

4.

जीव धोक्यात असताना गुप्तता पाळण्याचे वचन देऊ नका. जीव वाचवण्यासाठी गोपनीयता भंग करणे अधिक चांगले.

#### विश्वासू कुटुंबीय किंवा मित्रांना सहभागी करा

सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यास मदत करू शकतील अशा जवळच्या कुटुंबीयांना किंवा मित्रांना कळवा. संबंधित माहिती (धोका, योजना, साधने) सांगा, जेणेकरून ते देखरेख आणि काळजीत आधार देऊ शकतील.

## 18.4 इतरांना इजा करण्याचा धोका असताना

काही मानसिक अवस्था (तीव्र उन्माद, धमकावणाऱ्या भ्रमांसह मनोविकृती, नियंत्रण सुटलेला अतिराग, पदार्थांमुळे आलेली आक्रमकता) हिंसेचा धोका वाढवू शकतात.

धोक्याची लक्षणे: एखाद्याला ठार मारण्याच्या किंवा गंभीर इजा करण्याच्या धमक्या; हेतूसह शस्त्रे बाळगणे; तीव्र अस्वस्थता, संशय किंवा आज्ञा देणारे भास; सध्याच्या अस्थिरतेसोबत हिंसेचा इतिहास.

कृती: संभाव्य बळी आणि ती व्यक्ती स्वतः यांच्या सुरक्षिततेला प्राधान्य द्या. तीव्र आक्रमकता एकट्याने हाताळण्याचा प्रयत्न करू नका. तात्काळ धोका असल्यास आपत्कालीन सेवा किंवा पोलिसांशी संपर्क साधा. मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ आणि कुटुंबाला कळवा. हा विश्वासघात नाही; हे संरक्षण आहे.

## 18.5 गंभीर मनोविकृती किंवा उन्माद

अंतर्दृष्टीचा पूर्ण अभाव; धोकादायक वर्तनाकडे नेणारे गंभीर भ्रम किंवा भास; अनेक दिवस न खाणे, न पिणे किंवा न झोपणे; अतिशय अस्वस्थता किंवा आक्रमकता; भटकणे, हरवणे किंवा स्वतःची काळजी घेण्यास असमर्थता असेल, तेव्हा तातडीच्या मानसोपचार काळजीची गरज असते.

भ्रम किंवा भासांच्या मजकुराबद्दल वाद घालू नका. सुरक्षितता आणि तज्ज्ञांची मदत मिळवण्यावर लक्ष केंद्रित करा. उपचार करणाऱ्या मानसोपचारतज्ज्ञांशी संपर्क साधा किंवा जवळच्या रुग्णालयात जा. कुटुंबाला पुढाकार घ्यावा लागू शकतो, शक्यतो वैद्यकीय मार्गदर्शनाखाली.

## 18.6 पदार्थांशी संबंधित आपत्कालीन स्थिती

यांसाठी तातडीची काळजी: अतिमात्रा (बेशुद्धी, मंद किंवा थांबलेला श्वास, निळे ओठ); गंभीर विड्रॉवल (झटके, भ्रमिष्टता, तीव्र अस्वस्थता); पदार्थांचे मिश्रण (उदाहरणार्थ, बेंझोडायझेपाइन्स किंवा ओपिऑइड्ससोबत दारू); नशेत आक्रमक किंवा मनोविकृत वर्तन.

लगेच आपत्कालीन सेवांना फोन करा. आणखी पदार्थ देऊ नका किंवा घरगुती उपाय करून पाहू नका. व्यक्ती बेशुद्ध असल्यास तिला कुशीवर ठेवा (गुदमरणे टाळण्यासाठी). माहीत असल्यास काय घेतले ते वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांना सांगा.

## 18.7 सुरक्षितता योजना तयार करणे

सुरक्षितता योजना व्यक्ती, कुटुंब आणि तज्ज्ञांसोबत आधीच लिहून ठेवली जाते. तिच्यात यांचा समावेश असू शकतो:

-

संकट निर्माण होत असल्याची धोक्याची लक्षणे (न झोपणे, एकाकी राहणे, व्यसनात वाढ).

-

स्वतः तोंड देण्याच्या पद्धती (श्वसन, चालणे, मित्राला फोन करणे, प्रार्थना).

-

संपर्क साधायचे लोक (कुटुंब, मित्र, थेरपिस्ट, डॉक्टर).

-

तज्ज्ञांचे स्रोत (दवाखान्याचा पत्ता, फोन नंबर, आपत्कालीन विभाग).

-

वातावरण अधिक सुरक्षित करण्याची पावले.

-

जगण्याची कारणे (कुटुंब, उद्दिष्टे, श्रद्धा, जबाबदाऱ्या).

योजनेचा वेळोवेळी आढावा घ्या आणि ती अद्ययावत करा.

## 18.8 संकटानंतर

-

मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांकडे पाठपुरावा सुनिश्चित करा.

-

काय घडले याचा आढावा घ्या: चालना देणाऱ्या गोष्टी, धोक्याची लक्षणे, काय मदत झाली, काय नाही.

-

गरज असल्यास उपचारांत बदल करा.

-

व्यक्तीला आणि कुटुंबाला भावनिक आधार द्या; संकटे सर्वांसाठीच आघातकारक असू शकतात.

-

आशा बळकट करा: अनेक लोक गंभीर संकटांनंतर बरे होतात आणि अर्थपूर्ण आयुष्य जगतात.

## 18.9 स्थानिक स्रोत

कुटुंबांना हे माहीत असायला हवे: मानसोपचार सेवा असलेले जवळचे रुग्णालय; स्थानिक मानसोपचारतज्ज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ आणि समुपदेशकांचे संपर्क तपशील; स्थानिक आपत्कालीन क्रमांक. तुमच्या भागासाठी विशिष्ट स्थानिक स्रोतांचे एक पान जोडा.

## 18.10 एक साधी कथा

सामान्य जीवनातील एक कथा — अमित, वय 25

अनेक महिने एक जड अंधार अमितला गिळत होता. त्याने कामावर जाणे थांबवले, स्वतःला खोलीत कोंडून घेतले, आणि कुटुंबाला सांगू लागला की त्याच्याशिवाय सगळे अधिक सुखी राहतील.

त्याच्या बहिणीला एक भयावह बदल दिसू लागला. अमित आता फक्त दुःखी नव्हता; तो आपल्या आवडत्या वस्तू देऊन टाकू लागला आणि मृत्यूबद्दल शांतपणे टिप्पण्या करू लागला.

ही गंभीर धोक्याची लक्षणे ओळखून त्याच्या बहिणीने अतिशय धाडसी आणि मानसशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य गोष्ट केली. तिने दुर्लक्ष केले नाही, आणि "सगळे ठीक होईल" अशी पोकळ सांत्वनाची वाक्ये बोलण्याचा प्रयत्न केला नाही. ती त्याच्या शेजारी बसली आणि शक्य तितका कठीण, सर्वांत थेट प्रश्न विचारला: *"तू स्वतःचा जीव घेण्याचा विचार करत आहेस का?"*

सत्य मोठ्याने उच्चारलेले ऐकून अमितची एकाकीपणाची भिंत कोसळली. तो रडू लागला आणि त्याने आपली योजना असल्याचे कबूल केले.

त्याच्या बहिणीने मानसिक आरोग्य संकटाचा अंतिम नियम पाळला: तिने त्याला एका सेकंदासाठीही एकटे सोडले नाही. तिने ते गुपित ठेवले नाही. तिने लगेच आई-वडिलांना फोन केला, आणि सर्वांनी मिळून अमितला थेट जवळच्या रुग्णालयाच्या आपत्कालीन विभागात नेले.

अमितला मानसोपचार वॉर्डमध्ये दाखल करण्यात आले, जिथे तो सुरक्षित ठेवला गेला. त्याच्या मेंदूतील रसायने स्थिर करण्यासाठी आपत्कालीन औषधे सुरू करण्यात आली आणि तो थेरपिस्टसोबत काम करू लागला. बरे होण्यासाठी अनेक महिन्यांचे कठोर परिश्रम, हळूहळू केलेले बदल आणि कुटुंबाचा अढळ आधार लागला, पण अखेर जड अंधार निवळला. अमित आपल्या आयुष्याकडे आणि नोकरीकडे परत आला.

**मुख्य धडा**

मागे वळून पाहताना अमितने एक अंगावर काटा आणणारे सत्य सांगितले: त्या रात्री त्याच्या थकलेल्या मेंदूने त्याची पूर्ण खात्री करून दिली होती की त्याचे आयुष्य संपले आहे. त्याच्या बहिणीच्या जलद, निर्भय कृतीनेच औषधांना काम करण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळाला.

मानसिक आरोग्यात आत्महत्येची धोक्याची लक्षणे दिसली, तर थेट प्रश्न विचारायला कधीही घाबरू नका. एखाद्याला आत्महत्येचा विचार करत आहेस का असे विचारल्याने त्याच्या डोक्यात ती कल्पना येत नाही — ते मौनात बुडणाऱ्या व्यक्तीला जीवनरेषा फेकते. आत्महत्येची योजना हे तुम्ही ठेवायचे गुपित नाही; ती रुग्णालयाची गरज असलेली वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती आहे.

## 18.11 चिंतन उपक्रम

1.

तुम्हाला स्थानिक आपत्कालीन क्रमांक आणि मानसिक आरोग्याचे स्रोत माहीत आहेत का? नसल्यास, ते तुम्ही कसे शोधू शकाल?

2.

जवळच्या एखाद्या व्यक्तीत आत्महत्येची किंवा गंभीर संकटाची धोक्याची लक्षणे दिसली, तर तुमचे पहिले पाऊल कोणते असेल?

3.

तयारीसाठी या आठवड्यात तुम्ही करू शकाल अशी एक गोष्ट कोणती (जवळच्या रुग्णालयाची नोंद करणे, सुरक्षितता योजनेवर चर्चा करणे, जवळपासची रुग्णालये जाणून घेणे)?

[सर्व 35 प्रकरणे](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/chapters/) · [खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/stories/) · [मनासाठी 61 हिंदू श्लोक](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/shlokas/) · [सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/)

[myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [Contact](https://poonam.myadvisorfriend.com/contact/) · [About](https://poonam.myadvisorfriend.com/about/) · [Privacy](https://poonam.myadvisorfriend.com/privacy/) · [Disclaimer](https://poonam.myadvisorfriend.com/disclaimer/)

---

*Psychology for Everyone – A Mental Well Being Series* by Satish Zope · free to read · Contact: [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [About](https://poonam.myadvisorfriend.com/about/) · [Privacy](https://poonam.myadvisorfriend.com/privacy/) · [Disclaimer](https://poonam.myadvisorfriend.com/disclaimer/)