Source: # व्यसन आणि अमली पदार्थांचे सेवन *ओढ, दिलासा, लाज आणि पुढचा संकेत* ## 25.1 व्यसन म्हणजे काय हे आवर्तन सहा शब्दांत सांगता येते: आवड नसतानाही ओढ; संकेत, वापर, दिलासा, लाज, संकेत. ही कविता नाही. मेंदू एखादा शॉर्टकट कसा शिकतो याचे हे कार्यरत रेखाचित्र आहे. व्यसन विकार म्हणजे हानी किंवा त्रास निर्माण करणारा पदार्थ-वापराचा नमुना. त्याची लक्षणे आधुनिक निदान याद्यांशी जुळतात: - ठरवलेल्यापेक्षा जास्त घेणे. - कमी करायचे असूनही न जमणे. - मिळवण्यात, वापरण्यात आणि सावरण्यात बराच वेळ जाणे. - तीव्र इच्छा. - जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यात अपयश. - समस्या असूनही वापर चालू ठेवणे. - उपक्रम सोडून देणे. - धोकादायक परिस्थितीत वापर. - सहनशीलता (त्याच परिणामासाठी अधिक प्रमाणाची गरज). - विड्रॉवलची लक्षणे. व्यसन म्हणजे चारित्र्याचा अभाव नव्हे. ते अशा मज्जासंस्थेतील शिकलेले आवर्तन आहे जिला अजूनही कामावर जायचे आहे, मुलांचे संगोपन करायचे आहे आणि झोपायचे आहे. लाज अनेकदा पुढचा संकेत असते, इलाज नव्हे. ## 25.2 सामान्य पदार्थ - दारू. - ओपिऑइड्स (हेरॉइन, लिहून दिलेली वेदनाशामके). - उत्तेजक पदार्थ (कोकेन, मेथॲम्फेटामिन, लिहून दिल्याप्रमाणे न वापरलेली ADHD ची औषधे). - गांजा. - गुंगी आणणारी औषधे (बेंझोडायझेपाइन्स, झोपेची औषधे). - भ्रमकारक पदार्थ. - तंबाखू / निकोटिन. पदार्थ हे एकमेव संभाव्य आवर्तन नाही. खर्च, लैंगिक वर्तन, वाहन चालवणे आणि अति खाणे यांतील आवेगी नमुनेही अशाच प्रकारे काम करू शकतात. त्या नमुन्यांमध्येही तेच संकेत–दिलासा–लाज वर्तुळ असू शकते. त्यांनाही एकाच घोषणेची नव्हे, तर स्वतःच्या काळजीची गरज असते. ## 25.3 शरीर हे आवर्तन का शिकते डोपामिन, मेंदूचा बक्षिसाचा संदेशवाहक, व्यसनात मध्यवर्ती भूमिका बजावतो. एखादा संकेत दिलाशाचे भाकीत करतो. ते भाकीतच भूक बनते. काही काळानंतर व्यक्तीला तो पदार्थ आवडतही नसेल. तिला तो हवा असतो. लक्षात ठेवण्यासारखी ओळ हीच: आवड नसतानाही ओढ. ताण, आघात, उपचार न झालेली चिंता किंवा नैराश्य, एकटेपणा आणि सहज उपलब्धता हे आवर्तन चालवणे स्वस्त करतात. व्यक्तीशी वाद घालून तिला सद्गुणी बनवण्यापेक्षा विशेष आधार — व्यसनमुक्ती केंद्रे आणि कौटुंबिक गट — घेतल्यास कुटुंबांचे अधिक भले होते. ## 25.4 उपचार - विषमुक्ती (डिटॉक्स): थांबवणेच धोकादायक असते तेव्हा वैद्यकीय देखरेखीखाली विड्रॉवल (दारू, बेंझोडायझेपाइन्स, काही ओपिऑइड्स). - पुनर्वसन कार्यक्रम — निवासी किंवा दिवसा — रचनेसाठी, लाजेचा तुरुंग म्हणून नव्हे. - परवानाधारक तज्ज्ञांनी निवडल्यास ओपिऑइड्स आणि दारूसाठी औषध-साहाय्यित उपचार. - थेरपी: CBT, मोटिव्हेशनल इंटरव्ह्यूइंग. - आधार गट: AA, NA, SMART Recovery — आवर्तन जाणणारी संगत. - पुन्हा उद्भवणे टाळणे: एखादी चूक ही माहिती आहे, व्यक्ती संपल्याचा निकाल नव्हे. - सोबत असलेल्या मानसिक आरोग्य स्थितींवर उपचार करा. पेय अनेकदा चिंता, आघात किंवा नैराश्याचे दार बंद धरून ठेवत असते. अवलंबित्व असलेले दारू किंवा बेंझोडायझेपाइनचे सेवन वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय घरी थांबवू नका. विड्रॉवलमध्ये झटके येऊ शकतात. ही वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती आहे. आठवड्याअखेरीस घरी एकट्याने थांबवण्याचा कधीही प्रयत्न करू नका; वैद्यकीय मदत घ्या. ## 25.5 कुटुंब — खतपाणी न घालता आधार कुटुंबांसाठी महत्त्वाचा प्रश्न आहे: एखाद्याला खतपाणी न घालता आधार कसा द्यायचा? खतपाणी घालणे म्हणजे दंड भरणे, बाटल्या लपवणे आणि नव्या खोट्यासह बॉसला फोन करणे. आधार म्हणजे: सोबत राहा, धोक्याला नाव द्या, दवाखान्यात नेण्याची तयारी दाखवा, घर अधिक सुरक्षित ठेवा, खोटे बोलण्यास नकार द्या, व्यक्तीला सोडून देऊ नका. कलंक काळजीला उशीर करतो. व्यसनाला फक्त अपमान मानणाऱ्या कुटुंबाला गुप्तताच मिळेल. गुप्तता संकेताला खतपाणी घालते. ## 25.6 हानी कमी करणे प्रत्येकजण लगेच थांबण्यास तयार किंवा समर्थ नसतो. हानी कमी करण्याचे उद्दिष्ट सुरक्षित आयुष्याकडे वाटचाल करत असताना वापराचे धोके कमी करणे आहे, उदाहरणार्थ उपचारांची उपलब्धता, सुरक्षित वापराचे शिक्षण, नालॉक्सोनसारखे अतिमात्रा-उलट करणारे औषध आणि स्वच्छ साधने पुरवून. पुरावे दाखवतात की हे दृष्टिकोन जीव वाचवतात आणि लोकांना उपचारांच्या जवळ आणतात. ## 25.7 एक छोटी कथा सामान्य जीवनातील एक कथा — रफी, तिसरा बहाणा रफीने आपल्या बहिणीला सांगितले की उशिराच्या गाड्या हे कारण आहे. मग पोट. मग ऑफिस. बाटल्या स्पेअर टायरच्या खोबणीत होत्या. फ्लूसारख्या दिसणाऱ्या थरथरीनंतर अपघात विभागातील डॉक्टरांनी उपदेश दिला नाही. त्यांनी विचारले किती, किती काळापासून, आणि घरी कोणी सुरक्षित आहे का. आधी डिटॉक्स. मग दवाखाना आणि एक गट. बहिणीने त्याच्या व्यवस्थापकासाठी कथा रचणे थांबवले. ती त्याला गुरुवारी गाडीने नेऊ लागली. आवर्तन आठवड्यात नाहीसे झाले नाही. ते गुपित राहणे थांबले. ## लक्षात ठेवण्याचे मुख्य मुद्दे शिकवणीची तपासणी, निदान नव्हे. - आवड नसतानाही ओढ हे शिकलेले भाकीत आहे, व्यक्ती दुबळी असल्याचा पुरावा नव्हे. - दारू किंवा काही गुंगीच्या औषधांचे विड्रॉवल वैद्यकीयदृष्ट्या धोकादायक ठरू शकते. - औषध-साहाय्यित उपचार ही काळजी आहे, नैतिक पराभव नव्हे. - पदार्थ ज्या चिंतेला किंवा आघाताला गप्प करत होता, त्यावर उपचार करा. **आजची रात्र धोकादायक असेल तर** बेशुद्धी, झटका, छातीत दुखणे, किंवा जागे न होणारी व्यक्ती: आपत्कालीन सेवा. विष किंवा ओव्हरडोस: लगेच अपघात विभागात (कॅज्युअल्टी) जा. [सर्व 35 प्रकरणे](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/chapters/) · [खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/stories/) · [मनासाठी 61 हिंदू श्लोक](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/shlokas/) · [सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/) [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [Contact](https://poonam.myadvisorfriend.com/contact/) · [About](https://poonam.myadvisorfriend.com/about/) · [Privacy](https://poonam.myadvisorfriend.com/privacy/) · [Disclaimer](https://poonam.myadvisorfriend.com/disclaimer/) --- *Psychology for Everyone – A Mental Well Being Series* by Satish Zope · free to read · Contact: [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [About](https://poonam.myadvisorfriend.com/about/) · [Privacy](https://poonam.myadvisorfriend.com/privacy/) · [Disclaimer](https://poonam.myadvisorfriend.com/disclaimer/)