Source: <https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/chapter/33-how-mental-health-conditions-are-assessed-and-diagnosed/>

# मानसिक आरोग्य स्थितींचे मूल्यमापन आणि निदान कसे होते

*नकाशा, निकाल नव्हे*

>

*निदान हा नकाशा आहे, प्रदेश नव्हे: मदत कुठे असू शकते हे तो दाखवतो, आणि तो कधीही संपूर्ण व्यक्ती नसतो.*

## 33.1 निदान का महत्त्वाचे आहे

चांगले निदान हे करू शकते:

**तुम्हाला निदानाबद्दल चिंता वाटत असेल तर**

निदान भयावह वाटू शकते. ती जन्मठेप नाही. त्यामुळे स्वतःला इजा करण्याचे विचार येत असतील, तर आजच कोणालातरी सांगा आणि तुमच्या स्थानिक आपत्कालीन क्रमांकाशी किंवा आपत्कालीन सेवेशी संपर्क साधा.

-

जे घडत आहे त्याला नाव आणि स्पष्टीकरण देणे, जो अनेकांसाठी दिलासा असतो

-

उपचारांच्या निवडीला मार्गदर्शन करणे

-

तज्ज्ञांमध्ये संवाद शक्य करणे

-

सेवा, आधार आणि कधी कधी कायदेशीर संरक्षण किंवा कामाच्या ठिकाणच्या सोयींपर्यंत पोहोच देणे

-

कालांतराने काय अपेक्षा ठेवावी हे दाखवणे

निदान तुमच्याबद्दलचे सर्व काही पकडू शकत नाही. ते योग्य मदत मिळवण्याचे साधन आहे, तुम्ही कोण आहात याची व्याख्या नव्हे.

## 33.2 निदान कोण करू शकते?

देशानुसार, मानसिक आरोग्याचे निदान मानसोपचारतज्ज्ञ, क्लिनिकल मानसशास्त्रज्ञ, प्रशिक्षित फॅमिली डॉक्टर आणि काही प्रगत सराव परिचारिका करू शकतात. गुंतागुंतीच्या प्रकरणांत एखादी टीम सहभागी असू शकते.

## 33.3 निदान पद्धती

तज्ज्ञ दोन प्रमुख वर्गीकरण पद्धती वापरतात:

-

**ICD-11** (इंटरनॅशनल क्लासिफिकेशन ऑफ डिसीजेस, 11 वी आवृत्ती), जागतिक आरोग्य संघटनेने प्रकाशित केलेली आणि बहुतेक देशांमध्ये वापरली जाणारी.

-

**DSM-5-TR** (डायग्नॉस्टिक अँड स्टॅटिस्टिकल मॅन्युअल ऑफ मेंटल डिसऑर्डर्स), अमेरिकन सायकिॲट्रिक असोसिएशनने प्रकाशित केलेली आणि संशोधनात व उत्तर अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाणारी.

दोन्ही पद्धती लक्षणांचे वर्णन, कालावधी आणि दैनंदिन जीवनावरील परिणामाची पातळी यांसह स्थितींची यादी देतात. एका तज्ज्ञापासून दुसऱ्यापर्यंत निदान सुसंगत राहावे हे त्यांचे उद्दिष्ट आहे. विज्ञान विकसित होते तसे त्या अद्ययावत केल्या जातात, म्हणूनच काही निदानांची नावे वर्षानुवर्षे बदलली गेली आहेत किंवा पुनर्रचना झाली आहे.

## 33.4 मूल्यांकन प्रक्रिया, पायरी-पायरीने

### पायरी 1: मुलाखत

कोणत्याही मूल्यांकनाचा गाभा म्हणजे संवाद. तज्ज्ञ सहसा यांबद्दल विचारतील:

**आकृती 33.1** *पहिल्या भेटीपासून सामायिक योजनेपर्यंत मूल्यांकनाच्या पायऱ्या.*

-

**सध्याची समस्या:** तुम्हाला काय जाणवते, ते केव्हा सुरू झाले, किती वेळा, किती तीव्र, आणि ते कशामुळे बरे किंवा वाईट होते

-

**मनःस्थिती, चिंता, ऊर्जा, झोप आणि भूक**

-

**विचार:** काळज्या, असामान्य अनुभव, स्वतःला इजा किंवा आत्महत्येचे विचार

-

**वर्तन आणि तोंड देणे:** दारू, अमली पदार्थ आणि औषधे यांसह

-

**दैनंदिन कामकाज:** काम, अभ्यास, नाती, स्वतःची काळजी

-

**वैयक्तिक इतिहास:** बालपण, शिक्षण, आयुष्यातील मोठ्या घटना, हानी आणि कोणताही आघात

-

**पूर्वीची मानसिक आरोग्य काळजी** आणि कशाची मदत झाली

-

मानसिक आजाराचा **कौटुंबिक इतिहास**

-

**शारीरिक आरोग्य** आणि औषधे

-

**आयुष्यातील सध्याची परिस्थिती:** घर, पैसा, आधार आणि सुरक्षितता

तुम्हाला संवेदनशील प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. कठीण असली तरी प्रामाणिक उत्तरे तज्ज्ञांना तुमची मदत करण्यास साहाय्य करतात.

### पायरी 2: मानसिक अवस्थेची तपासणी

मुलाखतीदरम्यान तज्ज्ञ बाह्यरूप, बोलणे, मनःस्थिती, विचार, संवेदना (उदाहरणार्थ, आवाज ऐकू येणे), एकाग्रता, स्मृती आणि समस्येबद्दलची अंतर्दृष्टी यांसारख्या गोष्टींचेही निरीक्षण करतात. हे नियोजित निरीक्षण त्या वेळी तुम्ही कसे आहात याचे एक चित्र देते.

### पायरी 3: प्रमाणित प्रश्नावली आणि मूल्यांकन मापनी

छोट्या प्रश्नावली लक्षणांची तीव्रता मोजण्यास आणि कालांतराने होणाऱ्या बदलाचा मागोवा घेण्यास मदत करू शकतात. उदाहरणांमध्ये नैराश्य (जसे PHQ-9), चिंता (जसे GAD-7), आघात, ADHD आणि इतर अनेक गोष्टींसाठीच्या मापनींचा समावेश होतो. त्या तज्ज्ञांच्या निर्णयाला आधार देतात; त्याची जागा घेत नाहीत. तुमचे निदान करण्याचा दावा करणाऱ्या ऑनलाइन प्रश्नमंजुषा विश्वसनीय नसतात.

### पायरी 4: शारीरिक तपासणी आणि चाचण्या

शारीरिक आजार मानसिक लक्षणांसारखा दिसू शकतो किंवा ती निर्माण करू शकतो, म्हणून तज्ज्ञ यांची शिफारस करू शकतात:

-

रक्ततपासण्या (थायरॉइडचे कार्य, रक्तगणना, जीवनसत्त्वांच्या पातळ्या, रक्तशर्करा, यकृत आणि मूत्रपिंडाचे कार्य)

-

दारू किंवा अमली पदार्थांच्या वापराची तपासणी

-

रक्तदाब, हृदयाच्या चाचण्या आणि वजन

-

डोक्याला मार, अचानक व्यक्तिमत्त्व बदल किंवा असामान्य लक्षणे यांसारख्या मेंदूच्या शारीरिक समस्येचा संशय घेण्याचे कारण असेल तेव्हा मेंदूचे स्कॅन (CT किंवा MRI)

-

झोपेच्या समस्या ठळक असताना झोपेचा अभ्यास

### पायरी 5: इतरांकडून माहिती

तुमच्या परवानगीने नातेवाईक, शिक्षक किंवा जोडीदार अतिरिक्त माहिती देऊ शकतात. मुलांसाठी आणि ADHD किंवा डिमेंशियासारख्या स्थितींसाठी हे विशेष मौल्यवान आहे.

### पायरी 6: मानसशास्त्रीय चाचण्या

क्लिनिकल मानसशास्त्रज्ञ किंवा न्यूरोसायकॉलॉजिस्ट यांच्या मूल्यांकनासाठी विशेष चाचण्या वापरू शकतात:

-

**बुद्धिमत्ता आणि शिक्षण:** सामर्थ्ये आणि शिकण्यातील अडचणी समजून घेण्यासाठी

-

**लक्ष आणि स्मृती**

-

**व्यक्तिमत्त्व**

-

**ऑटिझम आणि विकासात्मक मूल्यांकन**

-

वृद्धांमधील **बौद्धिक घसरण**

चाचण्या एका शांत खोलीत घेतल्या जातात आणि त्यांना एका तासापासून अनेक सत्रांपर्यंत वेळ लागू शकतो.

### पायरी 7: सूत्रीकरण आणि निदान

तज्ज्ञ सर्व माहिती एकत्र करून एक **सूत्रीकरण (फॉर्म्युलेशन)** तयार करतात, म्हणजे जैविक, मानसिक आणि सामाजिक घटकांवर आधारित, काय घडत आहे आणि का, हे स्पष्ट करणारा सारांश. त्यातून एक निदान (किंवा कधी कधी पुन्हा तपासले जाणारे “तात्पुरते निदान”) आणि सोबत एक योजना येते.

## 33.5 धोक्याचे मूल्यांकन

प्रत्येक चांगल्या मूल्यांकनात सुरक्षिततेची तपासणी असते. तज्ज्ञ थेट आणि दयाळूपणे आत्महत्या, स्वतःला इजा किंवा इतरांना इजा करण्याच्या विचारांबद्दल, आणि कुटुंब, जगण्याची कारणे आणि भविष्यातील योजना यांसारख्या संरक्षक घटकांबद्दल विचारू शकतात. हे नेहमीचे आहे आणि ते तुम्हाला “धोकादायक” मानतात याचे लक्षण नाही. प्रामाणिक उत्तरे योग्य आधार शक्य करतात.

## 33.6 निदानातील सामान्य आव्हाने

### लक्षणांची सरमिसळ

अनेक स्थितींमध्ये लक्षणे सामायिक असतात. उदाहरणार्थ, कमकुवत एकाग्रता नैराश्य, चिंता, ADHD, आघात, झोपेची कमतरता आणि थायरॉइडच्या आजारात आढळते. तज्ज्ञांना कारणे काळजीपूर्वक वेगळी करावी लागतात.

### सहव्याधी (कोमॉर्बिडिटी)

एकाच वेळी एकापेक्षा जास्त स्थिती असणे सामान्य आहे. एक चिंता किंवा मनःस्थितीचा विकार असलेल्या साधारण निम्म्या लोकांना आणखी एक विकार असतो. चांगली योजना त्या सर्वांवर उपाय करते.

### कालांतराने बदल

नवी माहिती समोर आल्यावर किंवा व्यक्तीची परिस्थिती बदलल्यावर निदान अधिक नेमके केले जाऊ शकते. उदाहरणार्थ, सुरुवातीला नैराश्याचे निदान झालेल्या व्यक्तीत नंतर उन्मादाचे प्रसंग दिसू शकतात, ज्यामुळे बायपोलर डिसऑर्डरचे निदान होते.

### संस्कृती आणि संदर्भ

त्रास व्यक्त करण्याच्या पद्धती संस्कृतीनुसार वेगळ्या असतात. काही समुदाय भावनिक वेदनेचे वर्णन मुख्यतः शारीरिक लक्षणांद्वारे करतात; इतरांमध्ये संस्कृतिविशिष्ट लक्षणसमूह असतात. कुशल तज्ज्ञ चुकीचे निदान टाळण्यासाठी भाषा, समजुती आणि सांस्कृतिक संदर्भ लक्षात घेतात आणि गरज असल्यास दुभाष्यांचा वापर करतात.

### सामान्य प्रतिक्रिया विरुद्ध विकार

हानीनंतरचा शोक, अपयशानंतरचे दुःख किंवा मोठ्या प्रसंगापूर्वीची काळजी सामान्य आहेत. एखादी व्यक्ती अस्वस्थ आहे म्हणून निदान केले जात नाही. तज्ज्ञ तीव्रता, कालावधी आणि आयुष्यावरील परिणाम पाहतात.

## 33.7 निदान किती अचूक असते?

बहुतेक मानसिक आजारांसाठी कोणतीही रक्ततपासणी नाही. ऑटिझम किंवा स्किझोफ्रेनियासारख्या काही निदानांवर डॉक्टरांचे चांगले एकमत होते, आणि चिंता किंवा काही व्यक्तिमत्त्व विकारांसारख्या इतरांवर कमी. दुसरे मत मागणे सामान्य आहे, विशेषतः उपचार मदत करत नसतील तर.

## 33.8 निदान समजून घेणे आणि त्यासह जगणे

### सामान्य प्रतिक्रिया

लोक निदानाला वेगवेगळ्या प्रकारे प्रतिसाद देतात:

-

**दिलासा:** “अखेर काय बिघडले आहे ते मला कळले.”

-

**दुःख किंवा भीती:** “मी नेहमीच असाच राहीन का?”

-

**नकार:** “त्यांचे नक्कीच चुकले असेल.”

-

**लाज किंवा कलंक:** “लोक मला कमी लेखतील.”

-

**आशा:** “आता मला योग्य मदत मिळू शकते.”

या सर्व सामान्य आहेत. स्वतःला वेळ द्या.

### तज्ज्ञांना विचारायचे प्रश्न

1.

माझे निदान काय आहे, आणि सोप्या शब्दांत त्याचा अर्थ काय?

2.

तुमच्या मते ते कशामुळे झाले?

3.

तुम्हाला किती खात्री आहे, आणि आणखी काही घडत असू शकते का?

4.

माझ्या उपचारांचे पर्याय कोणते आहेत, आणि प्रत्येकाचे फायदे आणि धोके कोणते?

5.

सुधारणा जाणवण्यास किती वेळ लागू शकेल?

6.

मी स्वतःसाठी काय करू शकतो?

7.

उपचार काम करत आहेत हे आपल्याला कसे कळेल?

8.

परिस्थिती बिघडली तर मी काय करावे?

9.

कुटुंब, शाळा किंवा माझ्या नियोक्त्याला सांगायचे असल्यास कसे सांगावे?

10.

दीर्घकालीन भविष्य काय आहे?

### खाजगीपणा आणि सांगणे

कोणाला सांगायचे ते तुम्ही ठरवता. अनेक लोकांना काही विश्वासू व्यक्तींना सांगणे उपयुक्त वाटते. काही देशांमध्ये कायदे कामावर किंवा शाळेत भेदभावापासून तुमचे रक्षण करतात आणि वाजवी सोयी देऊ करतात. वैद्यकीय नोंदी गोपनीय असतात आणि फक्त तुमच्या परवानगीने किंवा कायद्याने आवश्यक असेल तिथेच सामायिक केल्या जातात.

## 33.9 लेबले: उपयुक्त आणि हानिकारक

लेबले समजुतीचा स्रोत असू शकतात, पण कलंकाचाही. काही लोक आपले निदान आपल्या ओळखीचा भाग म्हणून स्वीकारतात; इतरांना तसे न करणे आवडते. दोन्ही निवडी वैध आहेत. लक्षात ठेवण्याचे काही मुद्दे:

-

तुम्ही म्हणजे तुमचे निदान **नव्हे**. तुम्ही अशी व्यक्ती आहात जिला एखादी स्थिती *आहे*.

-

निदानांचा अपमान किंवा विनोद म्हणून वापर टाळा.

-

मित्रांचे किंवा कुटुंबीयांचे निदान करू नका; ते तज्ज्ञांवर सोडा.

-

सोशल मीडियावरील व्हिडिओ किंवा ऑनलाइन याद्यांवरून स्वतःचे निदान टाळा. वर्णन केलेली वैशिष्ट्ये अनेकदा सर्वांमध्ये सामान्य असतात, आणि चुकीची लेबले लोकांची दिशाभूल करू शकतात किंवा योग्य काळजीला उशीर करू शकतात. त्याच वेळी, एखादी गोष्ट तुम्हाला परिचित वाटली, तर मूल्यांकनासाठी ती तज्ज्ञांकडे नेणे पूर्णपणे योग्य आहे.

## 33.10 तपासणी विरुद्ध निदान

**तपासणीचे (स्क्रीनिंग)** साधन म्हणजे संपूर्ण मूल्यांकनाची गरज असू शकेल अशा लोकांकडे लक्ष वेधणारी छोटी चाचणी. तपासणी म्हणजे निदान नव्हे. जास्त गुणांचा अर्थ “तज्ज्ञांशी बोला,” असा आहे, “तुम्हाला ती स्थिती आहे” असा नव्हे. त्याचप्रमाणे, तुम्हाला काळजी वाटत असेल तर कमी गुणांमुळे तुम्ही ठीक आहात याची हमी मिळत नाही.

## 33.11 मुले आणि तरुणांचे मूल्यांकन

मुले नेहमीच आपल्या भावना शब्दांत सांगू शकत नाहीत, म्हणून मूल्यांकनात यांचा समावेश होतो:

-

पालक किंवा काळजीवाहक आणि मूल यांच्या मुलाखती

-

शाळेकडून माहिती

-

खेळ आणि वर्तनाचे निरीक्षण

-

गर्भारपण आणि सुरुवातीच्या वर्षांपासूनचा विकासाचा इतिहास

-

पालक आणि शिक्षकांसाठी प्रश्नावली

-

योग्य असेल तेव्हा शिक्षण, बोलणे किंवा बोधनाच्या चाचण्या

लवकर मूल्यांकन मौल्यवान आहे कारण लवकर मिळालेली मदत चांगले परिणाम देते. तुम्हाला समस्येचा संशय असेल, तर फार काळ “वाट पाहा आणि बघा” करू नका.

## 33.12 डिजिटल साधने आणि ॲप्स

ॲप्स, ऑनलाइन तपासणी आणि टेलिथेरपी उपलब्धता सुधारू शकतात, विशेषतः जिथे सेवा मर्यादित आहेत तिथे. प्रतिष्ठित आरोग्य संस्थांची साधने वापरा, आणि लक्षात ठेवा की साधने पात्र तज्ज्ञांना आधार देतात पण त्यांची जागा घेत नाहीत, विशेषतः संकटात.

**हे करून पाहा: जाण्यापूर्वी लक्षणांची डायरी ठेवा**

भेटीपूर्वी एक ते दोन आठवडे रोज संध्याकाळी लिहा: तुमची मनःस्थिती (0 ते 10), झोपेचे तास, ऊर्जा, भूक, मुख्य काळज्या, कोणतेही असामान्य अनुभव, दारू किंवा इतर पदार्थ, घेतलेली औषधे, आणि त्या दिवशी काय घडले. डायरी घेऊन जा. ती तुमच्या तज्ज्ञांना केवळ आठवणीपेक्षा कितीतरी अधिक स्पष्ट चित्र देते.

## चिंतन उपक्रम

1.

तुम्हाला किंवा तुमच्या जवळच्या एखाद्या व्यक्तीला लेबल (निदान, टोपणनाव, एखादा “प्रकार”) दिले गेले होते असा एखादा प्रसंग आठवा. त्याची कशी मदत झाली? ते कसे दुखावले?

2.

पहिल्या मूल्यांकनात तुम्ही तज्ज्ञांना कोणते तीन प्रश्न विचाराल?

3.

तुमच्या आयुष्यातील कोणत्या लोकांना तुम्ही निदानाबद्दल सांगू शकाल, आणि तुम्ही ते कसे ठरवाल?

## लक्षात ठेवण्याचे मुख्य मुद्दे

-

निदान मुख्यतः काळजीपूर्वक घेतलेली मुलाखत आणि निरीक्षण यांवर आधारित असते, ज्याला प्रश्नावली, शारीरिक तपासण्या आणि कधी कधी मानसशास्त्रीय चाचण्यांचा आधार असतो.

-

निदान सुसंगत राहावे म्हणून डॉक्टर मान्य पद्धती (ICD-11 आणि DSM-5-TR) वापरतात.

-

शारीरिक आजार मानसिक आरोग्य स्थितींसारखे दिसू शकतात, म्हणून वैद्यकीय तपासण्या महत्त्वाच्या आहेत.

-

तुम्हाला प्रश्न विचारण्याचा, दुसरे मत घेण्याचा आणि कोणाला सांगायचे ते ठरवण्याचा अधिकार आहे.

-

निदान हा मदतीसाठीचा मार्गदर्शक आहे, तुम्ही कोण आहात याची व्याख्या नव्हे.

[सर्व 35 प्रकरणे](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/chapters/) · [खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/stories/) · [मनासाठी 61 हिंदू श्लोक](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/shlokas/) · [सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका](https://poonam.myadvisorfriend.com/mr/)

[myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [Contact](https://poonam.myadvisorfriend.com/contact/) · [About](https://poonam.myadvisorfriend.com/about/) · [Privacy](https://poonam.myadvisorfriend.com/privacy/) · [Disclaimer](https://poonam.myadvisorfriend.com/disclaimer/)

---

*Psychology for Everyone – A Mental Well Being Series* by Satish Zope · free to read · Contact: [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [About](https://poonam.myadvisorfriend.com/about/) · [Privacy](https://poonam.myadvisorfriend.com/privacy/) · [Disclaimer](https://poonam.myadvisorfriend.com/disclaimer/)