विद्या-दान: ज्ञान दिले जाते, विकले जात नाही

संस्कृत पाठ:

अन्नदानं परं दानं विद्यादानमतः परम् ।
अन्नेन क्षणिका तृप्तिर्यावज्जीवं च विद्यया ॥

उच्चार: annadanam param danam vidyadanam atah param |
annena kshanika triptir yavajjivam ca vidyaya ||

कसे म्हणावे: an-na-DAA-nam pa-ram DAA-nam, vid-yaa-DAA-nam a-tah pa-ram. an-NE-na kshan-i-KAA trip-tir, yaa-vaj-JEE-vam cha vid-YA-yaa.

अनुवाद: अन्नदान हे मोठे दान आहे; विद्यादान त्याहूनही मोठे आहे. अन्न क्षणभर तृप्त करते; विद्या आयुष्यभर तृप्त करते.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: लोक जेव्हा vidya-danam mahapunyam, "विद्यादान हे महापुण्य आहे," म्हणतात तेव्हा त्यांना बहुतेक हाच श्लोक अभिप्रेत असतो. तो भुकेला कमी लेखण्यासाठी अन्नाची विद्येशी तुलना करत नाही; तो सांगतो की जेवण संपते आणि समज टिकून राहते. मुलांना वाचता येण्याआधीच कुटुंबे त्यांना हा श्लोक शिकवतात.

संदर्भ — पारंपरिक संस्कृत सुभाषित (मोठ्या प्रमाणावर उद्धृत; स्रोत अनिश्चित)

संस्कृत पाठ:

सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।
वार्यन्नगोमहीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम् ॥

उच्चार: sarvesham eva dananam brahma-danam vishishyate |
vary-anna-go-mahi-vasas-tila-kancana-sarpisham ||

कसे म्हणावे: sar-ve-SHAAM e-va daa-NAA-naam brah-ma-DAA-nam vi-shi-SHYA-te. vaa-ry-an-na-go-ma-HEE-vaa-sas ti-la-kaan-cha-na-sar-pi-SHAAM.

अनुवाद: सर्व दानांमध्ये (जल, अन्न, गाई, भूमी, वस्त्र, तीळ, सुवर्ण आणि तूप), पवित्र ज्ञानाचे दान सर्वश्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: ही यादी म्हणजे प्राचीन दानधर्माची संपूर्ण सूची आहे: पाणी, धान्य, गुरेढोरे, जमीन, वस्त्र, तीळ, सोने, तूप. ज्ञान या सर्वांच्या वर ठेवले आहे. इथे Brahma म्हणजे वेद, पवित्र शिकवण; नंतरच्या आचार्यांनी ही कल्पना मुक्त करणाऱ्या किंवा बरे करणाऱ्या कोणत्याही ज्ञानापर्यंत विस्तारली.

संदर्भ — मनुस्मृती 4.233

संस्कृत पाठ:

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।
होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥

उच्चार:

adhyapanam brahma-yajnah pitri-yajnas tu tarpanam |
homo daivo balir bhauto nri-yajno ’tithi-pujanam ||

कसे म्हणावे: a-dhyaa-PA-nam brah-ma-YAG-nah, pi-tri-YAG-nas tu tar-PA-nam. HO-mo DAI-vo ba-LIR BHAU-to, nri-YAG-no ti-thi-poo-JA-nam.

अनुवाद: अध्यापन हा ब्रह्माला (पवित्र ज्ञानाला) अर्पण आहे; पितरांसाठी जल हे पूर्वजांना अर्पण आहे; होम देवांसाठी आहे; बली प्राणिमात्रांसाठी आहे; अतिथींचा सन्मान हे मानवजातीला अर्पण आहे.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: हे panca mahayajnas, म्हणजे गृहस्थाची पाच दैनंदिन कर्तव्ये आहेत. अध्यापनाला काय म्हटले आहे ते पाहा: एक yajna, एक यज्ञ, वेदीवर ठेवलेले अर्पण. यज्ञ अर्पण केला जातो. त्याची किंमत ठरवली जात नाही.

संदर्भ — मनुस्मृती 3.70

संस्कृत पाठ:

न चोरहार्यं न च राजहार्यं
न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि ।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं
विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥

उच्चार: na cora-haryam na ca raja-haryam
na bhratri-bhajyam na ca bhara-kari |
vyaye krite vardhata eva nityam
vidya-dhanam sarva-dhana-pradhanam ||

कसे म्हणावे: na cho-ra-HAAR-yam na cha raa-ja-HAAR-yam, na bhraa-tri-BHAAJ-yam na cha bhaa-ra-KAA-ri. vya-ye KRI-te var-DHA-ta e-va NI-tyam, vid-yaa-DHA-nam sar-va-dha-na-pra-DHAA-nam.

अनुवाद: ती चोरांना चोरता येत नाही किंवा राजांना हिरावून घेता येत नाही; भावांमध्ये तिची वाटणी होत नाही; तिचे ओझे वाहावे लागत नाही. खर्च केल्यावर ती केवळ वाढते. विद्याधन हे सर्व धनांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: हा श्लोक सामान्य धनाच्या पाच अडचणी सांगतो: चोरी, कर, कौटुंबिक वाटणी, ओझे आणि खर्चाने होणारी घट. ज्ञान या पाचही अडचणींतून सुटते, आणि वाटल्यावर वाढणारा तो एकमेव खजिना आहे. एखादी गोष्ट दोनदा समजावून सांगणाऱ्या शिक्षकाला ती दुसऱ्यांदा अधिक चांगली समजते.

संदर्भ — पारंपरिक संस्कृत सुभाषित (मोठ्या प्रमाणावर उद्धृत; स्रोत अनिश्चित)

संस्कृत पाठ: विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥

उच्चार: vidya dadati vinayam vinayad yati patratam |
patratvad dhanam apnoti dhanad dharmam tatah sukham ||

कसे म्हणावे: vid-YAA da-DAA-ti vi-na-YAM, vi-na-YAAD yaa-ti paa-tra-TAAM. paa-tra-TVAAD dha-nam aap-NO-ti, dha-NAAD dhar-mam ta-TAH su-kham.

अनुवाद: विद्या विनय देते; विनयातून पात्रता येते; पात्रतेतून धन येते; धनातून धर्म येतो; आणि धर्मातून सुख येते.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: इथे धन हे अध्ययनाचा परिणाम आहे, त्याची किंमत नव्हे. क्रम महत्त्वाचा आहे: आधी विनय, मग कार्यासाठी पात्रता, मग उपजीविका, मग योग्य वापर, मग शांती. सेवेसाठी मोबदला मिळणारी व्यक्ती ज्ञान विकणारी नसते; परंपरा प्रामाणिकपणे कमावलेली उपजीविका आणि दुकानात मांडलेली पवित्र शिकवण यांत भेद करते.

संदर्भ — हितोपदेश (प्रारंभिक भाग, मोठ्या प्रमाणावर उद्धृत केला जाणारा श्लोक)

संस्कृत पाठ: श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् ।
ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् ।

उच्चार: shraddhaya deyam | ashraddhaya ’deyam | shriya deyam |
hriya deyam | bhiya deyam | samvida deyam |

कसे म्हणावे: shrad-dha-YAA de-yam, a-shrad-dha-YAA de-yam, shri-YAA de-yam. hri-YAA de-yam, bhi-YAA de-yam, sam-vi-DAA de-yam.

अनुवाद: श्रद्धेने द्या; अश्रद्धेने देऊ नका. उदारपणे द्या; विनयाने द्या; आदराने (भयाने) द्या; समजुतीने द्या.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: उपनिषदात गुरू पदवीधर होणाऱ्या विद्यार्थ्याला काही सूचनांसह जीवनात पाठवतात. देणे हे त्यांपैकी एक आहे. वाटून कसे घ्यावे याचे हे मार्गदर्शन आहे: प्रेमाने, विनम्रतेने, आणि दुसऱ्या व्यक्तीला कशाची गरज आहे याच्या समजुतीने, आणि कधीही किंमतीचे लेबल लावून किंवा प्रवचन देऊन नव्हे.

संदर्भ — तैत्तिरीय उपनिषद 1.11.3 (गुरूचा निरोपाचा उपदेश)

संस्कृत पाठ: दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥

उच्चार: datavyam iti yad danam diyate ’nupakarine |
deshe kale ca patre ca tad danam sattvikam smritam ||

कसे म्हणावे: daa-TAV-yam i-ti yad DAA-nam, dee-YA-te nu-pa-kaa-RI-ne. DE-she KAA-le cha PAA-tre cha, tad DAA-nam saat-TVI-kam SMRI-tam.

अनुवाद: देणे योग्य आहे म्हणून, परतफेड करू न शकणाऱ्याला, योग्य स्थळी, योग्य वेळी आणि योग्य व्यक्तीला दिलेले दान sattvika दान म्हटले जाते: शुद्ध आणि स्थिर.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: कृष्ण हेतूनुसार देण्याचे तीन प्रकार सांगतात. परतफेडीची अपेक्षा ठेवून किंवा नाखुशीने दिलेले दान कनिष्ठ आहे; कर्तव्य म्हणून, सौद्याशिवाय दिलेले दान sattvika आहे. किंमत घेऊन विकलेले ज्ञानदान हे व्याख्येनुसारच व्यवहार आहे, दान नव्हे. हे पुस्तक ती दुसरी गोष्ट होण्याचा प्रयत्न करते.

संदर्भ — भगवद्गीता 17.20

संस्कृत पाठ: तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥

उच्चार: tad viddhi pranipatena pariprashnena sevaya |
upadekshyanti te jnanam jnaninas tattva-darshinah ||

कसे म्हणावे: tad VID-dhi pra-ni-PAA-te-na, pa-ri-PRASH-ne-na se-VA-yaa. u-pa-DEK-shyan-ti te GYAA-nam, gyaa-NI-nas tat-tva-DAR-shi-NAH.

अनुवाद: विनम्रपणे जवळ जाऊन, प्रामाणिक प्रश्न विचारून आणि सेवा करून ते शिका. सत्य पाहिलेले ज्ञानी तुम्हाला ज्ञान शिकवतील.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: कृष्ण विद्यार्थ्याचे तीन मोबदले सांगतात: विनय, प्रश्न, सेवा. यांपैकी कोणताही पैसा नाही. गुरू ज्ञान देतो; विद्यार्थी आदर आणि परिश्रम देतो. ही ओळ हेही दाखवते की हे पुस्तक प्रश्न आणि दुरुस्त्यांचे स्वागत का करते: pariprashna, प्रामाणिक प्रश्न विचारणे, हा शिकण्याचाच भाग आहे.

संदर्भ — भगवद्गीता 4.34

संस्कृत पाठ: न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥

उच्चार: na hi jnanena sadrisham pavitram iha vidyate |
tat svayam yoga-samsiddhah kalenatmani vindati ||

कसे म्हणावे: na hi GYAA-ne-na sa-DRI-sham, pa-VI-tram i-ha VID-ya-te. tat SVA-yam yo-ga-sam-SID-dhah, KAA-le-naat-ma-ni VIN-da-ti.

अनुवाद: खरोखर, या जगात ज्ञानासारखे पवित्र करणारे काहीही नाही. योगात सिद्ध झालेला ते कालांतराने स्वतःमध्येच प्राप्त करतो.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: ज्ञानाला सर्वश्रेष्ठ पवित्र करणारे म्हटले आहे: ते गोंधळ आणि भीती दूर करते. मानसिक आरोग्यावरील पुस्तकासाठी हा विचार व्यावहारिक आहे. स्वतःच्या मनात काय घडत आहे ते समजून घेणे हाच पहिला दिलासा असतो.

संदर्भ — भगवद्गीता 4.38