हे फक्त एक रसायन नाही

एकोणतीस वर्षांचा टॉम ग्लासगोमध्ये इंजिनिअर होता आणि महिनोन्महिने त्याला निरुत्साही वाटत होते. तो डेस्कवरच बाहेरचे जेवण खायचा, आठवड्याच्या शेवटी दुपारपर्यंत झोपायचा आणि क्वचितच मित्रांना भेटायचा. डॉक्टरांकडे जाऊन आल्यानंत…

एकोणतीस वर्षांचा टॉम ग्लासगोमध्ये इंजिनिअर होता आणि महिनोन्महिने त्याला निरुत्साही वाटत होते. तो डेस्कवरच बाहेरचे जेवण खायचा, आठवड्याच्या शेवटी दुपारपर्यंत झोपायचा आणि क्वचितच मित्रांना भेटायचा. डॉक्टरांकडे जाऊन आल्यानंतर त्याने ऑनलाइन वाचले की नैराश्य म्हणजे 'फक्त रासायनिक असंतुलन' आहे, आणि तो त्याच विचारात अडकला. 'जर ती फक्त रसायने असतील, तर मी काहीही केले तरी काही फरक पडत नाही,' तो आपल्या बहिणीला, फिओनाला म्हणाला.

फिओना म्हणाली की तिला ते इतके सोपे वाटत नाही. त्यांनी मिळून सोपे स्पष्टीकरण शोधले. न्यूरोट्रान्समीटर म्हणवली जाणारी मेंदूतील रसायने मज्जापेशींमध्ये संदेश वाहून नेतात. सेरोटोनिनचा मनःस्थिती, झोप आणि भुकेशी संबंध असतो. डोपामाइन प्रेरणा आणि बक्षिसाशी जोडलेले आहे. नॉरॲड्रिनलिन सतर्कता आणि ताण-प्रतिसादात मदत करते. पण ही रसायने चित्राचा फक्त एक भाग आहेत. झोप, आहार, व्यायाम, ताण, नाती आणि विचारांचे नमुने हे सर्व त्यांच्यावर प्रभाव टाकतात, आणि त्यांच्यामुळे प्रभावितही होतात.

टॉम पुन्हा डॉक्टरांकडे गेला आणि काय मदत करू शकेल ते विचारले. डॉक्टरांनी ऐकून घेतले, संवाद-उपचार आणि योग्य असल्यास वैद्यकीय उपचार यांसह उपचारांच्या पर्यायांबद्दल सांगितले, आणि औषधांबद्दलचा कोणताही निर्णय मिळून घेतला जाईल असे सांगितले. त्यांनी साध्या सवयींनाही प्रोत्साहन दिले: दिवसाचा प्रकाश, नियमित जेवण, चालणे आणि मित्रांशी संपर्क. टॉमने आपल्या जुन्या संघसहकाऱ्यांसोबत शनिवारी फुटबॉल खेळायला आणि आठवड्यातून एकदा समुपदेशन सत्राला जायला मान्यता दिली.

काही आठवड्यांनंतर त्याची झोप स्थिरावली आणि निरुत्साह थोडा कमी झाला. तो फिओनाला म्हणाला, 'हे माझी रसायने किंवा माझे निर्णय यांपैकी एक नाही. हे दोन्ही आहेत, एकत्र काम करणारे.'

ते कसे ओळखावे

• टिकून राहणारी निरुत्साही किंवा उदास मनःस्थिती, कमी प्रेरणा आणि कमी ऊर्जा.

• अपुरी झोप आणि आहार, अत्यल्प व्यायाम आणि कमी सामाजिक संपर्क.

• 'ही फक्त रसायने आहेत म्हणून काहीच मदत करत नाही' किंवा उलट 'ही फक्त वृत्ती आहे' अशी समजूत.

• पूर्वी आनंद देणाऱ्या गोष्टींमध्ये आनंद न वाटणे.

• दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकणारी आणि काम किंवा नात्यांवर परिणाम करणारी लक्षणे.

ही कथा काय स्पष्ट करते

ही कथा सेरोटोनिन, डोपामाइन आणि नॉरॲड्रिनलिन यांसारखे न्यूरोट्रान्समीटर आणि मन-शरीर संबंध दाखवते. मेंदूच्या रसायनशास्त्रावर झोप, पोषण, व्यायाम, ताण आणि नाती यांचा प्रभाव पडतो, म्हणून वैद्यकीय काळजी आणि जीवनशैली दोन्ही महत्त्वाची आहेत, हे ती शिकवते.

संभाव्य मूळ कारणे

• मेंदूचे रसायनशास्त्र आणि कौटुंबिक इतिहास यांसह जीवशास्त्राचे मिश्रण.

• अपुरी झोप, आहार आणि कमी शारीरिक हालचाल.

• ताण, एकाकीपणा आणि दिनचर्या हरवणे.

• 'काहीच महत्त्वाचे नाही' यासारखे निरुपयोगी विचार.

• ही दुरुस्त करण्याजोगी साधी चूक आहे असे भासवणारे दिशाभूल करणारे संदेश.

काय करावे

1. डॉक्टरांना भेटा आणि लक्षणे प्रामाणिकपणे सांगा.

2. सर्व पर्यायांबद्दल विचारा: संवाद-उपचार, जीवनशैलीतील बदल आणि योग्य असल्यास औषधे.

3. साध्या दैनंदिन सवयी लावा: दिवसाचा प्रकाश, नियमित जेवण, हालचाल आणि झोप.

4. दर आठवड्याला किमान एका मित्राशी किंवा उपक्रमाशी पुन्हा नाते जोडा.

5. 'काहीच मदत करत नाही' यासारख्या टोकाच्या विचारांना विश्वासू व्यक्तीसोबत आव्हान द्या.

6. डॉक्टरांसोबत प्रगतीचा आढावा घ्या आणि स्वतःहून कोणतेही उपचार थांबवू नका.

कोणाचा सल्ला घ्यावा

• मूल्यमापन आणि संदर्भासाठी पहिले पाऊल म्हणून फॅमिली डॉक्टर.

• निदान आणि वैद्यकीय उपचारांच्या निर्णयांसाठी मानसोपचारतज्ज्ञ.

• संवाद-उपचारांसाठी क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट किंवा समुपदेशक.

• आयुष्य संपवण्याचे विचार असल्यास आपत्कालीन क्रमांक किंवा जवळचे रुग्णालय.

काय करावे आणि काय करू नये

कसे वागावे आणि संवाद साधावा

• उबदार, मत न बनवणारा स्वर वापरा: 'हे कठीण आहे हे मला दिसते. चल, काय मदत करते ते शोधूया.'

• शरीर आणि मन एकत्र काम करतात हे सोप्या भाषेत समजावा.

• सुधारण्याचा प्रयत्न न करता ऐका.

• 'यातून बाहेर ये' किंवा 'फक्त सकारात्मक राहा' असे म्हणणे टाळा.

• चालणे किंवा जेवण यांसारख्या छोट्या एकत्रित उपक्रमांसाठी आमंत्रित करा.

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका