त्यांची आठवण, हळूहळू भरणारी जखम

श्रीमती अन्नम्मा जोसेफ सत्तर वर्षांच्या होत्या आणि मार्चमध्ये त्यांनी पंचेचाळीस वर्षांच्या सहजीवनाचा साथीदार गमावला होता. जूनपर्यंतही त्या बहुतेक संध्याकाळी रडत असत, आणि कधीकधी आठवण होण्याआधी चहासाठी दोन कप ठेवत. त्यांनी…

श्रीमती अन्नम्मा जोसेफ सत्तर वर्षांच्या होत्या आणि मार्चमध्ये त्यांनी पंचेचाळीस वर्षांच्या सहजीवनाचा साथीदार गमावला होता. जूनपर्यंतही त्या बहुतेक संध्याकाळी रडत असत, आणि कधीकधी आठवण होण्याआधी चहासाठी दोन कप ठेवत. त्यांनी चर्चच्या गायकवृंदात जाणे बंद केले होते. दुबईत राहणारी त्यांची मुलगी शीबा रोज फोन करायची आणि आई आजारी पडत असल्याची तिला काळजी वाटायची.

अन्नम्मा तिला म्हणाल्या, 'मी आजारी नाही, मी शोक करते आहे. या दोन्ही एकच गोष्टी नाहीत.' तरीही शीबाच्या मनात शंका होती. तिची आई थोडेसेच जेवत होती, तिला नीट झोप लागत नव्हती, आणि कधीकधी ती म्हणायची की आपणही त्यांच्याकडे जावे. पण त्या रविवारी स्वयंपाकही करायच्या, बहिणीला फोन करायच्या, बाजारात चालत जायच्या आणि नातवाने मजेदार व्हॉइस नोट्स पाठवल्यावर हसायच्या. हे सामान्य दुःख आहे की आणखी काही, हे शीबाला समजत नव्हते.

तिने अन्नम्मांचे फॅमिली डॉक्टर, डॉ. फर्नांडिस यांना विचारले. त्यांनी समजावले की शोक ही नैसर्गिक प्रतिक्रिया आहे आणि दुःख लाटांसारखे येते. महत्त्वाचे हे आहे की व्यक्ती दैनंदिन कामकाज कसे करत आहे, आणि दुःख हलके होण्याऐवजी जड होत आहे का, तिला निराश किंवा निरुपयोगी वाटते का, किंवा ती जगायचे नसल्याचे बोलते का. त्यांनी अन्नम्मांसोबत वेळ घालवला आणि झोप, आहार आणि विचारांबद्दल विचारले. दोघांनी मिळून मान्य केले की त्या नैराश्यात नसून शोक करत आहेत, पण त्या चर्चच्या शोक-सहाय्य गटात जातील आणि एका महिन्याने पुन्हा येतील.

सप्टेंबरपर्यंत अन्नम्मा पुन्हा गायकवृंदात गाऊ लागल्या, कठीण दिवशी डोळ्यांत पाणी घेऊन. त्यांना अजूनही पतीची आठवण येत होती, पण त्या दुःखाने त्यांचे संपूर्ण आयुष्य व्यापण्याऐवजी आयुष्यातच राहण्यासाठी एक जागा शोधली होती.

ते कसे ओळखावे

• स्पष्ट नुकसानाशी जोडलेले दुःख, जे लाटांसारखे येते आणि सोबतीने किंवा आठवणींनी हलके होते.

• व्यक्तीला अजूनही काही गोष्टींचा आनंद मिळतो, ती काही दिनचर्या पाळते आणि तिचे सांत्वन करता येते.

• अधिक लक्ष देण्याची गरज असलेली लक्षणे: सततची निराशा, निरुपयोगी वाटणे, आठवडोन्आठवडे न खाणे किंवा न झोपणे, किंवा जगायचे नसल्याचे बोलणे.

• दीर्घकाळ अतिशय तीव्र राहणारा आणि व्यक्तीचे कामकाज थांबवणारा त्रास.

• मानसिक आरोग्य एका सातत्यरेषेवर असते; तीच व्यक्ती एका आठवड्यात नीट सामना करत असू शकते आणि पुढच्या आठवड्यात संघर्ष करत असू शकते.

ही कथा काय स्पष्ट करते

दुःखाचा समावेश असलेले चांगले मानसिक आरोग्य आणि काळजीची गरज असलेला विकार यांतील फरक ही कथा दाखवते. उतारवयासारखे आयुष्याचे टप्पे विशिष्ट नुकसान घेऊन येतात आणि चौकशी करत राहणे का महत्त्वाचे आहे हेही ती दाखवते.

संभाव्य मूळ कारणे

• जीवनसाथीचा मृत्यू आणि रोजच्या सोबतीचा अभाव.

• मोठ्या मुलांपासून दूर राहणे आणि जवळपास कमी लोक असणे.

• उतारवयात भूमिका आणि दिनचर्या हरवणे.

• झोप आणि ऊर्जेवर परिणाम करणारे वयानुसार होणारे आरोग्यविषयक बदल.

• शोकाला आधार देऊ शकणाऱ्या किंवा व्यक्तीला त्यासोबत एकटे सोडू शकणाऱ्या सांस्कृतिक किंवा श्रद्धेच्या प्रथा.

काय करावे

1. व्यक्तीला गरज असेल तितक्या वेळा, प्रिय व्यक्तीचे नाव घेत, त्या नुकसानाबद्दल बोलू द्या.

2. लहान दिनचर्या चालू ठेवा: जेवण, थोडे चालणे, रोज एक फोन.

3. समुदाय, श्रद्धेचे गट, शेजारी किंवा शोक-सहाय्य गटाशी नाते जोडण्यास प्रोत्साहन द्या.

4. धोक्याच्या लक्षणांवर लक्ष ठेवा आणि ती किती काळ टिकतात याची नोंद करा.

5. निराशा किंवा जगायचे नसल्याच्या विचारांबद्दल थेट आणि शांतपणे विचारा.

6. काही आठवड्यांनंतर दुःख अधिक गडद होत असल्यास किंवा मूलभूत काळजी सुटत असल्यास डॉक्टरांची भेट ठरवा.

कोणाचा सल्ला घ्यावा

• झोप, भूक आणि सर्वसाधारण आरोग्याची तपासणी करण्यासाठी आणि शोकाबद्दल बोलण्यासाठी फॅमिली डॉक्टर.

• दुःख जड असले तरी सामान्य शोकाच्या मर्यादेत असल्यास शोक-समुपदेशक किंवा शोक-सहाय्य गट.

• दुःख सतत असल्यास, तिला निरुपयोगी वाटत असल्यास किंवा दैनंदिन जीवन थांबल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट.

• तिने आयुष्य संपवण्याबद्दल बोलल्यास ताबडतोब आपत्कालीन क्रमांक किंवा जवळचे रुग्णालय.

काय करावे आणि काय करू नये

कसे वागावे आणि संवाद साधावा

• हळुवार आणि सावकाश बोला; व्यक्तीला पुढाकार घेऊ द्या.

• 'मलाही त्यांची आठवण येते. तुम्हाला त्यांच्याबद्दल मला सांगायला आवडेल का?' असे म्हणून पाहा.

• सुधारण्याचा प्रयत्न न करता ऐका; मान डोलावणे आणि सोबत असणे पुरेसे आहे.

• घिसीपिटी वाक्ये आणि इतर विधवांशी तुलना टाळा.

• स्पष्टपणे विचारा, 'तुमच्या मनात जगायचे नाही असे विचार येत आहेत का?' आणि उत्तर शांतपणे ऐका.

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका